دانشنامه جامع بالینی و راهنمای مصرف دگزامتازون
اطلاعات علمی یکتا و ساختاریافته بر اساس مونوگراف‌های بین‌المللی (WHO ATC, Drugs.com, Medscape, DailyMed)
۱. بارداری (فقط با تجویز مستقیم متخصص زنان): از جفت عبور می‌کند؛ صرفاً در اندیکاسیون‌های خاص (مانند تسریع تکامل ریه جنین
۲. شیردهی (احتیاط در دوزهای بالا یا مکرر): تک‌دوز خطری ندارد، اما مصرف مداوم با دوز بالا می‌تواند وارد شیر شده و رشد نوز
معرفی، مکانیسم اثر و موارد مصرف
۱دگزامتازون یک کورتون ضدالتهاب قوی و طولانی‌اثر است که برای کنترل واکنش‌های شدید حساسیتی، ادم مغزی، حملات حاد تنفسی (خروسک کودکان و آسم) و تهوع ناشی از شیمی‌درمانی استفاده می‌شود و هرگز نباید برای سرماخوردگی ساده تزریق گردد. [۱][۴]
گلوکوکورتیکوئید سنتتیک فلوئورینه طولانی‌اثر با قدرت ضدالتهابی حدود ۲۵ تا ۳۰ برابر هیدروکورتیزون (و حدود ۶ برابر پردنیزولون) و فاقد اثر مینرالوکورتیکوئیدی (عدم احتباس مستقیم سدیم). با عبور از غشای سلولی و اتصال به گیرنده‌های سیتوپلاسمی گلوکوکورتیکوئید، رونویسی ژن‌های پیش‌التهابی (NF-κB، اینترلوکین‌ها و TNF-α) و نفوذپذیری مویرگی را مهار می‌کند. [۲][۵]
مدت زمانی که طول می‌کشد تا اولین علائم اثر درمانی دارو در بدن ظاهر شود.
زمانی که غلظت دارویی در پلاسما و بافت هدف به بالاترین حد اثربخشی می‌رسد.
طول دوره فعال بودن اثر درمانی دارو در بدن قبل از متابولیسم و دفع نهایی.
موارد مصرف تایید شده (Approved Indications)
- درمان ادم مغزی ناشی از تومورهای مغزی، آبسه مغزی یا جراحی اعصاب و التهاب مننژیت باکتریایی [۱][۲][۵]
- کنترل کروپ (خروسک حاد حنجره در کودکان)، حملات شدید آسم و واکنش‌های آلرژیک حاد (در کنار اپی‌نفرین) [۱][۲][۵]
- پیشگیری و درمان تهوع و استفراغ ناشی از شیمی‌درمانی و تسریع بلوغ ریه جنین در تهدید به زایمان زودرس [۱][۲][۵]
- آزمون تشخیصی سرکوب دگزامتازون (Dexamethasone Suppression Test) در تشخیص سندرم کوشینگ [۲][۵]
کاربردهای غیر تایید شده (پژوهشی و بالینی)
مورد غیر تایید شده رایجی برای این دارو ثبت نشده است.
مقدار و نحوه مصرف و نکات طلایی
۲۴ تا ۸ میلی‌گرم (۱. تا ۱ عدد آمپول ۸ میلی‌گرم) عضلانی یا وریدی آهسته (مدت درمان: تک‌دوز یا دوره کوتاه ۱ تا ۳ روزه) [۱][۲][۵]
فرم خوراکی همراه با غذا / فرم آمپول تزریق آهسته (تزریق وریدی سریع آمپول دگزامتازون می‌تواند باعث سوزش و خارش ناگهانی و شدید در ناحیه نشیمنگاه (پرینه) شود؛ daher باید به آرامی یا رقیق‌شده تزریق گردد.)
تزریق خودسرانه برای سرماخوردگی و بدن‌درد ویروسی ممنوع! (کورتون با سرکوب سیستم ایمنی، دوره دفع ویروس را طولانی‌تر کرده و قند و فشار خون را به شدت بالا می‌برد.)
اگر بیش از ۷ تا ۱۰ روز متوالی دگزامتازون مصرف کرده‌اید، هرگز آن را یک‌باره قطع نکنید؛ دوز باید طبق برنامه پزشک پله‌پله کم شود.
صبح‌ها (ساعت ۸ صبح) هماهنگ با ترشح طبیعی کورتیزول بدن (مصرف یا تزریق کورتون در شب باعث بی‌خوابی شدید و سرکوب بیشتر غده فوق‌کلیه (آدرنال) می‌شود.)
عوارض جانبی، احتیاط و منع مصرف
عوارض شایع و جدی، بارداری و شیردهی، و موارد منع مصرف مطلق
عوارض شایع و موقت (گذرا)
عوارض مهم و نیازمند مراجعه به پزشک
۱. بارداری
۱. بارداری (فقط با تجویز مستقیم متخصص زنان): از جفت عبور می‌کند؛ صرفاً در اندیکاسیون‌های خاص (مانند تسریع تکامل ریه جنین در هفته ۲۴ تا ۳۴ بارداری) توسط متخصص زنان تجویز می‌شود. [۱][۲][۵]
۲. شیردهی
۲. شیردهی (احتیاط در دوزهای بالا یا مکرر): تک‌دوز خطری ندارد، اما مصرف مداوم با دوز بالا می‌تواند وارد شیر شده و رشد نوزاد را تحت تاثیر قرار دهد. [۱][۳]
موارد منع مصرف مطلق (افرادی که نباید این دارو را مصرف کنند)
- عفونت‌های قارچی سیستمیک درمان‌نشده یا عفونت‌های فعال کنترل‌نشده
- تزریق واکسن‌های ویروسی زنده ضعیف‌شده در حین مصرف دوزهای سرکوب‌کننده ایمنی دگزامتازون
- کراتیت هرپس سیمپلکس چشمی (برای قطره چشمی دگزامتازون)
تداخلات دارویی و غذایی
۴تداخلات مهم و شدید (مصرف همزمان نیازمند احتیاط ویژه یا ممنوع)
تداخل مهمپیامد بالینی: تزریق همزمان آمپول دگزامتازون با آمپول کتورولاک یا دیکلوفناک خطر خونریزی و سوراخ شدن معده را تا چند برابر افزایش می‌دهد [۱][۲][۵]
پیامد بالینی: تضاد شدید با اثر کاهنده قند خون و جهش قند خون به بالای ۲۵۰–۳۰۰ میلی‌گرم/دسی‌لیتر [۱][۲]
منابع و مراجع علمی شماره‌گذاری‌شده در متن — دگزامتازون (Dexamethasone)
- [۱]
- [۲]
- [۳]
- [۴]
- [۵]
- [۶]فارماکوپه ایران: فهرست رسمی دارویی ایران و سامانه تیتک سازمان غذا و دارو (IFDA) — کد ژنریک: 00398 | کد جهانی WHO ATC: H02AB02 (Dexamethasone).