دانشنامه جامع بالینی و راهنمای مصرف متوترکسات
اطلاعات علمی یکتا و ساختاریافته بر اساس مونوگراف‌های بین‌المللی (WHO ATC, Drugs.com, Medscape, DailyMed)
۱. بارداری (ممنوع در دوران بارداری): رعایت پیشگیری مطمئن از بارداری در طول درمان و تا چند ماه پس از قطع الزامی است. [۱،
۲. شیردهی (ممنوع در دوران شیردهی): شیردهی در طول درمان با داروهای آنکولوژی ممنوع است. [۱، ۳]
معرفی، مکانیسم اثر و موارد مصرف
۱متوترکسات با هدف قرار دادن آنزیم‌ها، گیرنده‌های هورمونی یا تقسیم سلولی تومور، رشد و تکثیر سلول‌های بدخیم را تحت نظر فوق‌تخصص آنکولوژی مهار می‌سازد. [۱][۴]
تداخل هدفمند در سنتز DNA/RNA، متابولیسم فولات یا مسیرهای آپوپتوز سلولی متناسب با فارماکولوژی Methotrexate. [۲][۳][۵]
مدت زمانی که طول می‌کشد تا اولین علائم اثر درمانی دارو در بدن ظاهر شود.
زمانی که غلظت دارویی در پلاسما و بافت هدف به بالاترین حد اثربخشی می‌رسد.
طول دوره فعال بودن اثر درمانی دارو در بدن قبل از متابولیسم و دفع نهایی.
موارد مصرف تایید شده (Approved Indications)
- درمان نئوادجوانت، ادجوانت (کمکی پس از جراحی) یا متاستاتیک بدخیمی‌های توپر و خونی در پروتکل‌های شیمیدرمانی و درمان هدفمند با متوترکسات [۱][۲][۵]
- مهار تکثیر سلول‌های توموری، القای آپوپتوز سلول‌های بدخیم و کاهش حجم تومور تحت نظارت فوق‌تخصص خون و آنکولوژی [۱][۲]
کاربردهای غیر تایید شده (پژوهشی و بالینی)
مورد غیر تایید شده رایجی برای این دارو ثبت نشده است.
مقدار و نحوه مصرف و نکات طلایی
۲۷.۵ تا ۲۵ میلی‌گرم (۳ تا ۱۰ عدد قرص ۲.۵ میلی‌گرم) فقط یک‌بار در هفته در یک روز ثابت (مثلاً فقط شنبه‌ها)؛ به همراه قرص اسید فولیک ۱ تا ۵ میلی‌گرم در سایر روزهای هفته جهت کاهش عوارض دهانی و کبدی (مدت درمان: درمان نگهدارنده هفتگی تحت پایش آزمایش CBC، AST، ALT و کراتینین هر ۴ تا ۸ هفته) [۱][۲][۵]
همراه یا بدون غذا (تفاوتی ندارد) (مصرف دارو با غذا یا شکم خالی تفاوتی ندارد. (مصرف همراه با یک لیوان آب کامل توصیه می‌شود).)
بلع با یک لیوان آب (نصف کردن فقط در قرص‌های خط‌دار) (همواره دارو را با یک لیوان کامل آب ساده میل نمایید.)
به محض یادآوری نوبت فراموش‌شده را مصرف کنید؛ اما اگر به زمان نوبت بعدی نزدیک شده‌اید، نوبت فراموش‌شده را رها کرده و هرگز دو دوز را همزمان مصرف نکنید.
در ساعت دقیق تعیین‌شده در پروتکل درمانی (کپسول‌ها و قرص‌های شیمیدرمانی را هرگز باز نکنید، نجوید و با دست خیس لمس نکنید؛ پس از مصرف دست‌ها را بشویید.)
عوارض جانبی، احتیاط و منع مصرف
عوارض شایع و جدی، بارداری و شیردهی، و موارد منع مصرف مطلق
عوارض شایع و موقت (گذرا)
عوارض مهم و نیازمند مراجعه به پزشک
۱. بارداری
۱. بارداری (ممنوع در دوران بارداری): رعایت پیشگیری مطمئن از بارداری در طول درمان و تا چند ماه پس از قطع الزامی است. [۱][۳][۵]
۲. شیردهی
۲. شیردهی (ممنوع در دوران شیردهی): شیردهی در طول درمان با داروهای آنکولوژی ممنوع است. [۱][۳]
موارد منع مصرف مطلق (افرادی که نباید این دارو را مصرف کنند)
- بارداری و شیردهی
- سرکوب شدید مغز استخوان یا عفونت فعال کنترل‌نشده
تداخلات دارویی و غذایی
۴تداخلات مهم و شدید (مصرف همزمان نیازمند احتیاط ویژه یا ممنوع)
تداخل مهمپیامد بالینی: • ۱. شیر و لبنیات (بدون تداخل): مصرف شیر و لبنیات تداخل منفی با جذب گوارشی این دارو ندارد. • ۲. چای و قهوه (کافئین) (بدون تداخل مستقیم): مصرف متعادل چای و قهوه تداخلی ندارد، اما دارو را همواره با آب ساده میل نمایید. • ۳. الکل (ممنوع در طول دوره درمان): مصرف الکل عوارض جانبی سیستمیک یا کبدی/گوارشی دارو را تشدید کرده و در طول درمان ممنوع است.
منابع و مراجع علمی شماره‌گذاری‌شده در متن — متوترکسات (Methotrexate)
- [۱]
- [۲]
- [۳]
- [۴]
- [۵]
- [۶]فارماکوپه ایران: فهرست رسمی دارویی ایران و سامانه تیتک سازمان غذا و دارو (IFDA) — کد ژنریک: 00824 | کد جهانی WHO ATC: L04AX03 (Methotrexate).